Namo Kaushalya Lakshmi Yojana: ગુજરાત સરકારના શ્રમ, કૌશલ્ય વિકાસ અને રોજગાર વિભાગ (Labour, Skill Development & Employment Department) દ્વારા રાજ્યની દીકરીઓ અને મહિલાઓના સશક્તિકરણ માટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને કલ્યાણકારી યોજનાની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાનું નામ ‘નમો કૌશલ્ય લક્ષ્મી યોજના’ (Gujarat Namo Kaushalya Lakshmi Yojana) રાખવામાં આવ્યું છે. આ યોજનાનું સીધું અને સંપૂર્ણ અમલીકરણ ગુજરાત સરકારના રોજગાર અને તાલીમ નિયામકની કચેરી (Directorate of Employment and Training – DET) દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલી કુલ 288 સરકારી ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (Government ITIs) માં NCVT અને GCVT ટ્રેડ હેઠળ નોંધાયેલી અને અભ્યાસ કરતી અંદાજિત 23,000 જેટલી મહિલા તાલીમાર્થીઓને આર્થિક સહાય પૂરી પાડવાનો છે. આ સ્કીમ હેઠળ 1 વર્ષના અને 2 વર્ષના કોર્સ માટે અનુક્રમે ₹15,000 થી લઈને ₹24,000 સુધીની આર્થિક સહાય સીધી જ વિદ્યાર્થીનીઓના બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે.
| યોજનાની વિગતો | મહત્વપૂર્ણ માહિતી |
| યોજનાનું સત્તાવાર નામ | નમો કૌશલ્ય લક્ષ્મી યોજના (Namo Kaushalya Lakshmi Yojana) |
| નોડલ વિભાગ / મંત્રાલય | શ્રમ, કૌશલ્ય વિકાસ અને રોજગાર વિભાગ, ગુજરાત સરકાર |
| અમલીકરણ કરનાર સંસ્થા | રોજગાર અને તાલીમ નિયામકની કચેરી (DET), ગુજરાત |
| લક્ષિત લાભાર્થીઓ | સરકારી ITI માં નોંધાયેલી તમામ મહિલા તાલીમાર્થીઓ (વિદ્યાર્થીનીઓ) |
| આવરી લેવાયેલ સંસ્થાઓની સંખ્યા | ગુજરાતની 288 સરકારી ITIs અને અંદાજિત 23,000 વિદ્યાર્થીનીઓ |
યોજના શું છે અને તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય (Objective & Background)
રાજ્ય સરકાર દ્વારા અગાઉ ધોરણ 9 થી 12 માં અભ્યાસ કરતી દીકરીઓ માટે ‘નમો લક્ષ્મી યોજના’ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ જ શૃંખલાને આગળ વધારતા, વ્યવસાયિક અને ઔદ્યોગિક શિક્ષણમાં જોવા મળતા જેન્ડર ગેપ (vocational gender gap) ને દૂર કરવા માટે નમો કૌશલ્ય લક્ષ્મી યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે. આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ રાજ્યની યુવા મહિલાઓને ટેકનિકલ, ઔદ્યોગિક અને એન્જિનિયરિંગ વ્યવસાયિક ટ્રેડ્સ (જેમ કે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ એટલે કે COPA, ડ્રાફ્ટ્સમેન, ઇલેક્ટ્રિકલ અને પ્રિસિઝન મેન્યુફેક્ચરિંગ) માં જોડાવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. ઘણીવાર આર્થિક સંકડામણને કારણે વિદ્યાર્થીનીઓ અધવચ્ચેથી અભ્યાસ છોડી દેતી હોય છે (mid-course dropouts). આ યોજના અંતર્ગત મળતી માળખાગત આર્થિક સહાય દીકરીઓને તેમનો કોર્સ પૂરો કરવા અને આત્મનિર્ભર બનવા માટે પ્રેરિત કરે છે.
| વિગત | માહિતી અને ઉદ્દેશ્ય |
| યોજનાનો પ્રકાર | શૈક્ષણિક અને આર્થિક પ્રોત્સાહન સહાય (Vocational Training Support) |
| મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય | ઔદ્યોગિક તાલીમમાં જેન્ડર ગેપ ઘટાડવો અને ડ્રોપઆઉટ રેશિયો ઓછો કરવો |
| પ્રોત્સાહિત ટ્રેડ્સ | ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, COPA, ડ્રાફ્ટ્સમેન, ઇલેક્ટ્રિકલ અને અન્ય ટેકનિકલ કોર્સ |
| યોજનાની પૃષ્ઠભૂમિ | દીકરીઓને આત્મનિર્ભર બનાવવા અને ટેકનિકલ શિક્ષણ તરફ વાળવા |
મહત્વની તારીખ
આ યોજના ગુજરાત સરકાર દ્વારા હાલમાં સક્રિય (Active) છે અને રાજ્યની તમામ સરકારી ITI માં તેના અમલીકરણની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. વિદ્યાર્થીનીઓ જ્યારે પણ નવા સત્રમાં એડમિશન લે છે, ત્યારે સંસ્થાકીય સ્તરે આ પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જાય છે.
| વિગતો | તારીખ / સમયમર્યાદા |
| યોજનાની શરૂઆત | ગુજરાત સરકાર દ્વારા સક્રિય રીતે અમલમાં |
| અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ | ITI ના એડમિશન શેડ્યુલ અને શૈક્ષણિક સત્ર પર આધારિત |
| સહાય જમા થવાનો સમયગાળો | દર ત્રિમાસિક ગાળાના અંતે (Quarterly basis) |
આર્થિક સહાય અને બોનસની વિગતો (Financial Benefit Breakdown)
આ યોજના હેઠળ આપવામાં આવતી આર્થિક સહાયને બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે: એક, હાજરી સાથે જોડાયેલું માસિક સ્ટાઇપેન્ડ (attendance-linked monthly stipend) અને બીજું, કોર્સ પૂર્ણ થવા પર મળતું માઇલસ્ટોન બોનસ (course-completion bonus). કોર્સના સમયગાળા (1 વર્ષ કે 2 વર્ષ) મુજબ સહાયની રકમ અલગ-અલગ નક્કી કરવામાં આવી છે.
| કોર્સનો સમયગાળો | માસિક સ્ટાઇપેન્ડ (હાજરી આધારિત) | અંતિમ પરીક્ષા પાસ કર્યાનું બોનસ | કુલ આર્થિક સહાય |
| 1-વર્ષનો ITI કોર્સ | ₹750/મહિને (મહત્તમ 10 મહિના માટે) = કુલ ₹7,500 | ₹7,500 એકસાથે (અંતિમ વાર્ષિક પરીક્ષા પાસ કરવા પર) | ₹15,000 |
| 2-વર્ષનો ITI કોર્સ | ₹750/મહિને (2 વર્ષમાં 20 મહિના માટે) = કુલ ₹15,000 | ₹9,000 એકસાથે (બીજા વર્ષની અંતિમ પરીક્ષા પાસ કરવા પર) | ₹24,000 |
લાભાર્થીઓની પાત્રતા અને શરતો (Eligibility Criteria)
સરકારની આ કલ્યાણકારી યોજનાનો સંપૂર્ણ લાભ મેળવવા માટે વિદ્યાર્થીનીઓએ નીચે દર્શાવેલી ચોક્કસ લાયકાતો અને કડક શરતો પૂરી કરવી ફરજિયાત છે. જો આમાંથી કોઈપણ શરતનો ભંગ થશે તો સહાયની રકમ રોકી દેવામાં આવશે.
- જાતિ અને સંસ્થા (Gender & Institution): આ યોજના સંપૂર્ણપણે માત્ર મહિલા વિદ્યાર્થીનીઓ (Female students) માટે જ છે. વિદ્યાર્થીનીએ ગુજરાતની કોઈપણ સરકારી ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થા (Government ITI) માં જ પ્રવેશ મેળવેલો હોવો જોઈએ. (ગ્રાન્ટ-ઇન-એઇડ અથવા સેલ્ફ-ફાઇનાન્સ/ખાનગી ITI માં અભ્યાસ કરતી વિદ્યાર્થીનીઓ આ યોજના માટે પાત્ર નથી).
- માન્ય ટ્રેડ (Approved Trades): વિદ્યાર્થીની NCVT (નેશનલ કાઉન્સિલ ફોર વોકેશનલ ટ્રેનિંગ) અથવા GCVT (ગુજરાત કાઉન્સિલ ફોર વોકેશનલ ટ્રેનિંગ) દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત 1-વર્ષ કે 2-વર્ષના વ્યવસાયિક ટ્રેડમાં નોંધાયેલી હોવી જોઈએ.
- ફરજિયાત હાજરીનો નિયમ (Mandatory Attendance): સહાય મેળવવા માટે ત્રિમાસિક સરેરાશ હાજરી (quarterly average attendance) ઓછામાં ઓછી 80% હોવી ફરજિયાત છે. જો કોઈ ચોક્કસ ક્વાર્ટરમાં હાજરી 80% થી નીચે જશે, તો તે ક્વાર્ટર પૂરતું માસિક સ્ટાઇપેન્ડ રોકી દેવામાં (withheld) આવશે.
- રહેઠાણ અને બેંક ખાતું: અરજદાર ગુજરાત રાજ્યની કાયમી નિવાસી હોવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીનીના પોતાના નામનું સક્રિય બેંક ખાતું હોવું ફરજિયાત છે. DBT (ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર) મારફતે સહાય જમા કરવા માટે આ બેંક ખાતું NPCI મારફતે આધાર કાર્ડ (Aadhaar) સાથે લિંક અથવા સીડ (Seeded) થયેલું હોવું અત્યંત જરૂરી છે.
| વિગતો | પાત્રતાના મહત્વના નિયમો |
| સંસ્થાનો પ્રકાર | માત્ર સરકારી ITI (Government ITIs) ના વિદ્યાર્થીઓ માટે |
| માન્ય કોર્સ / ટ્રેડ | NCVT અથવા GCVT દ્વારા માન્ય 1 અને 2 વર્ષના કોર્સ |
| હાજરીનો કડક નિયમ | પ્રત્યેક ક્વાર્ટરમાં લઘુત્તમ 80% હાજરી હોવી ફરજિયાત છે |
| બેંક ખાતાની શરત | પોતાના નામનું આધાર-સીડેડ (Aadhaar-Seeded) સક્રિય બેંક એકાઉન્ટ |
જરૂરી દસ્તાવેજો (Required Documents)
એડમિશન લીધા બાદ સંસ્થાકીય વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા પૂરી કરવા માટે તાલીમાર્થીએ આઈટીઆઈના સ્ટુડન્ટ સેક્શન અથવા આચાર્યશ્રીની કચેરીમાં નીચે મુજબના અગત્યના પુરાવા અને દસ્તાવેજો જમા કરાવવાના રહેશે:
| ક્રમ | દસ્તાવેજનું નામ | ઉપયોગ / મહત્વ |
| 1 | તાલીમાર્થીનું આધાર કાર્ડ | ઓળખ અને વેરિફિકેશન માટે (Trainee’s Aadhaar card) |
| 2 | બેંક પાસબુકની નકલ | ખાતા નંબર અને IFSC કોડ દર્શાવતી (આધાર-સીડિંગ સાથે) |
| 3 | રહેઠાણનો પુરાવો | ગુજરાતના કાયમી નિવાસી હોવા અંગેનો સત્તાવાર પુરાવો |
| 4 | એડમિશન કન્ફર્મેશન રસીદ | ITI માં સફળતાપૂર્વક પ્રવેશ મેળવ્યાની પહોંચ (Receipt) |
અરજી ફી
આ એક સરકારી સહાય યોજના છે જે સંસ્થાકીય સ્તરે (Institutional direct-enrollment model) સંચાલિત થાય છે. આના માટે વિદ્યાર્થીનીએ કોઈ અલગથી ઓનલાઇન પોર્ટલ પર ફી ભરીને અરજી કરવાની રહેતી નથી.
| વિગતો | માહિતી |
| અરજી ફી | શૂન્ય (કોઈ પ્રકારની ફી નથી) |
| Payment Method | લાગુ પડતું નથી |
અરજી પ્રક્રિયા અને સહાય જમા થવાની રીત (Step-by-Step Process)
આ યોજના અન્ય ઓપન-પોર્ટલ સ્કીમ કરતાં અલગ છે, જેમાં લાભાર્થીએ જાતે અલગથી અરજી કરવી પડતી નથી. આ સ્કીમ ITI વહીવટીતંત્ર દ્વારા ડાયરેક્ટ-એનરોલમેન્ટ મોડલ (institutional direct-enrollment) ના આધારે નીચે મુજબના પાંચ સરળ સ્ટેપમાં કામ કરે છે:
- સ્ટેપ 1 (સરકારી ITI માં એડમિશન): સૌ પ્રથમ વિદ્યાર્થીનીએ ગુજરાત ITI ના ઓનલાઇન એડમિશન પોર્ટલ દ્વારા અથવા સ્થાનિક સરકારી ITI ખાતે રૂબરૂ જઈને માન્ય 1-વર્ષ કે 2-વર્ષના NCVT/GCVT ટ્રેડમાં એડમિશન લેવાનું રહેશે.
- સ્ટેપ 2 (સંસ્થા ખાતે વેરિફિકેશન): પ્રવેશ મેળવ્યા પછી, વિદ્યાર્થીનીએ તાત્કાલિક પોતાના તમામ ફરજિયાત દસ્તાવેજો (આધાર કાર્ડ, બેંક પાસબુક, રહેઠાણનો પુરાવો વગેરે) ITI ના સ્ટુડન્ટ સેક્શનમાં જમા કરાવવાના રહેશે.
- સ્ટેપ 3 (ત્રિમાસિક હાજરીની ચકાસણી): ITI વહીવટીતંત્ર દ્વારા રાજ્યના વોકેશનલ મોનિટરિંગ પોર્ટલ પર દર ત્રણ મહિને (quarterly) બાયોમેટ્રિક અથવા ક્લાસરૂમ હાજરી લોગ કરવામાં આવે છે. 80% કે તેથી વધુ હાજરી ધરાવતી દીકરીઓને ઓટોમેટિકલી સહાય માટે સર્ટિફાય કરવામાં આવે છે.
- સ્ટેપ 4 (DBT દ્વારા સહાયની ચુકવણી): ડ્રોઇંગ અને ડિસ્બર્સિંગ ઓફિસર (DDO) દ્વારા બેચ એપ્રુવલ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ₹750 લેખે માસિક સ્ટાઇપેન્ડની ગણતરી કરીને દર ત્રણ મહિને (quarterly basis) રકમ સીધી વિદ્યાર્થીનીના બેંક ખાતામાં DBT મારફતે જમા થાય છે.
- સ્ટેપ 5 (પરીક્ષા અને અંતિમ બોનસ): કોર્સ પૂર્ણ કર્યા બાદ અને NCVT/GCVT ની અંતિમ વાર્ષિક પરીક્ષા સફળતાપૂર્વક પાસ કર્યા પછી, સંસ્થા દ્વારા પોર્ટલ પર વિદ્યાર્થીનીને “Passed” તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. આ પ્રોસેસ થતાં જ ફાઇનલ લમ્પ-સમ બોનસ (₹7,500 અથવા ₹9,000) રિલીઝ કરી દેવામાં આવે છે.
| પ્રક્રિયાનો તબક્કો | કામગીરી અને જવાબદારી કોની? |
| એડમિશન મેળવવું | ઓનલાઇન પોર્ટલ કે રૂબરૂ કેમ્પસ ખાતેથી પ્રવેશ મેળવવો |
| ડોક્યુમેન્ટ વેરિફિકેશન | ITI પ્રિન્સિપાલ ઓફિસ / સ્ટુડન્ટ સેક્શનમાં દસ્તાવેજ જમા કરાવવા |
| હાજરીનું મોનિટરિંગ | ITI વહીવટીતંત્ર દ્વારા ત્રિમાસિક 80% હાજરીનું ઓડિટ |
| સહાય જમા થવી | DDO ની મંજૂરી બાદ DBT દ્વારા સીધી ખાતામાં જમા |
મહત્વની લિંક
નમો કૌશલ્ય લક્ષ્મી યોજના અને ITI એડમિશન અંગેની વધુ વિસ્તૃત અને સત્તાવાર માહિતી માટે વિદ્યાર્થીનીઓ અને વાલીઓ નીચે આપેલી ગુજરાત સરકારની વેબસાઈટ્સની મુલાકાત લઈ શકે છે.
| લિંક | માહિતી |
| DET ગુજરાત સત્તાવાર વેબસાઈટ | talimrojgar.gujarat.gov.in |
| ગુજરાત ITI ઓનલાઇન એડમિશન પોર્ટલ | itiadmission.gujarat.gov.in |
| શ્રમ અને રોજગાર વિભાગની સાઇટ | labour.gujarat.gov.in |
| વિકાસપીડિયા – યોજનાની માહિતી | schemes.vikaspedia.in/… |
